Bir embriyoyu düşünün...
Ortada henüz ne bir beyin, ne bir kulak, ne de bir göz var. Başlangıçta birbirine oldukça benzeyen hücreler, zamanla bambaşka görevler üstlenecek özelliklerle yaratılıyor ve insan vücudunun hayranlık uyandıran, kompleks yapısı meydana geliyor.
İşte bilim insanlarının da hâlâ çalıştığı, en dikkat çekici süreçlerden biri şu: Aynı DNA'dan gelen hücreler, nasıl oluyor da birbirinden farklı görevler üstlenecek özelliklere sahip oluyorlar?
Yetişkin bir insanın vücudunda yüzlerce farklı hücre tipi bulunur. Sinir hücreleri, kas hücreleri, kan hücreleri ve iç kulaktaki ses algılayanlar ve diğerleri… Bunların önemli bir kısmı, embriyonun erken dönemlerinde benzer hücre topluluklarından oluşur, buna rağmen birbirinden farklı görevleri yerine getirecek şekilde çeşitlenirler. Peki bu şaşırtıcı süreç nasıl işler?
Bilim insanları bu sürece hücre farklılaşması adını veriyorlar.
Hücreler farklılaşırken genetik yapılarının tamamı değişmez; asıl değişen, hangi genlerin aktif hale gelip, hangilerinin faaliyetinin sınırlandığı veya durdurulduğudur.
Yani aynı genetik bilgiye sahip hücrelerde farklı gen programları devreye girer ve bunun sonucunda hücreler birbirinden tamamen farklı hale gelmeye başlar. Üstelik bu noktada gelişim sinyalleri, gen ifadesi ve hücreler arasındaki iletişim büyük önem taşır ve bunların hepsi muazzam hayranlık veren bir koordinasyon gerektirir.
Daha iyi anlamak için bu koordinasyonu büyük bir şehir planlamasına benzetebiliriz. Başlangıçta büyük ve boş bir arazi vardır. Daha sonra bu arazinin bir bölümü hastane, bir bölümü okul, bir bölümü ise evler için ayrılır. Her yapının yeri, görevi ve diğer yapılarla ilişkisi belirli bir düzen içerisinde planlanmak zorundadır.
Embriyonun şekillenmesi de buna benzer, ancak çok daha karmaşık bir süreç işler. Başlangıçtaki hücreler, son derece hassas ve birbiriyle uyumlu gelişim süreçlerinden geçerek farklı hücre topluluklarına ayrılır. Sonucunda beyin, iç kulak ve diğer organlar gibi kompleks yapılar var edilir.
Elbette ki biyolojik sistem, bir şehrin planlanmasından çok daha ileri düzeyde bir organizasyon gerektirir. Bir hücre, moleküler sinyaller, komşu hücrelerle etkileşimler ve belirli genlerin hassas bir zamanlamayla aktif hale gelmesi gibi birbiriyle bağlantılı mekanizmalar aracılığıyla, üstleneceği göreve uygun özelliklere sahip olur.
Üstelik bütün bu olayların yalnızca var olması da yeterli değildir. Her birinin doğru zamanda, doğru yerde ve diğer gelişim süreçleriyle uyum içerisinde gerçekleşmesi gerekir.
Örneğin, iç kulağın oluşumu sırasında bazı hücreler, işitme ve denge sisteminin farklı bölümlerinde görev yapacak şekilde özel yapılara ve işlevlere sahip olarak var edilir.
İç kulakta bulunan tüy hücreleri bunun harika bir örneğidir. Bu hücreler, ses dalgalarının oluşturduğu mekanik hareketleri algılayarak bunları sinir sisteminin kullanabileceği elektriksel sinyallere dönüştürür.
Yani kulak dediğimiz yapı, yalnızca sesi algılayan pasif bir organ değildir. Mekanik titreşimlerin son derece hassas biçimde algılanması, elektriksel sinyallere dönüştürülmesi ve bu bilgilerin sinir sistemi aracılığıyla beyne iletilmesi gerekir.
Bütün bu kompleks işlemlerin, bir uyum içerisinde gerçekleşmesi bu sürecin zaman içinde kendiliğinden oluşmasının imkansızlığını gösterir ve insan vücudundaki hayranlık uyandıran yaratılışı bize tanıtır.
Peki bilim insanları, birbirine benzeyen hücrelerin zaman içerisinde nasıl farklılaştığını ve hangi organların oluşumuna katkıda bulunduğunu nasıl tespit ederler?
Bunun için hücrelerin gelişimini adım adım takip etmeyi sağlayan özel araştırma yöntemleri kullanılır.
Bu yöntemlerden bazılarında hücrelere, onları birbirinden ayırt etmeyi sağlayan özel genetik işaretler verilir.
Bunu bir çeşit biyolojik barkod gibi düşünebiliriz.
Bir binanın yapımını düşünelim. Bina tamamlandığında yüzlerce, hatta binlerce tuğla kullanılır. Ancak hangi tuğlanın nereden geldiğini ve hangilerinin aynı gruptan olduğunu anlamak artık oldukça zordur.
Fakat her tuğlaya daha en başından bir kimlik verilirse, bina tamamlandığında o tuğlanın nereden geldiği belirlenebilir.
Hücrelerin gelişimini takip etmek için kullanılan yöntemlerden bazıları da buna benzer.
Bir hücre bölündüğünde taşıdığı genetik işaret, uygun yöntemlerle yeni oluşan hücrelerde de takip edilebilir.
Böylece bilim insanları, hücrelerin gelişimini geriye doğru izleyerek embriyonun erken dönemlerinde hangi hücre topluluklarından beynin, kalbin, iç kulağın veya diğer organların var olduğunu tespit edebilirler.
İşte bu noktada bütün bu hücrelerin nasıl hassas bir düzene ve kusursuz bir uyuma sahip olduğunu görürüz. Hücre embriyolojisindeki heyecan verici bu detaylar bize Allah’ın ihtişamlı yaratma sanatını tanıtır.
İnsan vücudu oluşurken milyonlarca hücre yalnızca çoğalmaz; kimi sinir, kimi kas, kimi ise kan hücresi vs. olarak birbirinden farklı görevleri yerine getirecek özelliklerle Allah tarafından yaratılır. Üstelik bütün bunlar son derece hassas bir zamanlama ve uyum içerisinde gerçekleşir.
Milyonlarca hücrenin birbirinden farklı görevler üstlenecek şekilde var edilmesi ve hepsinin hayranlık uyandıran bir uyum içinde çalışması, Allah'ın üstün yaratma sanatının ve sonsuz ilminin en etkileyici örneklerinden biridir.
Kuran-ı Kerim'de de insanın yaratılış aşamalarına dikkat çekilerek Allah'ın kudreti şöyle bildirilir:
“Andolsun, Biz insanı, süzme bir çamurdan yarattık. Sonra onu bir su damlası olarak, savunması sağlam bir karar yerine yerleştirdik. Sonra o su damlasını bir alak olarak (rahim duvarına tutunan aşılanmış hücreden / kan pıhtısından / embriyodan) yarattık; ardından o alak'ı bir çiğnem et parçası olarak yarattık; daha sonra o çiğnem et parçasını kemik olarak yarattık; böylece kemiklere de et giydirdik, sonra bir başka yaratışla onu inşa ettik. Yaratıcıların en güzeli olan Allah, ne yücedir.”
(Mü'minûn Suresi, 12-14)